KURD LI SÛRYA

   (pirsa biyaniyan)

 KAMÎRAN HACO

Dîroka gelê Kurd li Rojavayê Kurdistanê , ne cuda ye ji dîroka gelê Kurd li parçên dîtir , dîroka zulm ,zor û înkarê ye, dîroka inkara mafên rewa yên miletê Kurd e..

Dîroka vî parçî bi peymana Saykis-Pîko (1916) ,destpêdike. Berî vê demê devereke bi navê Kurdistana Sûrî yan têrmekî weke Kurdên Sûrî tunebû.!

Loma jî pirsên ko nijadperestên Ereb tînine holê weke ,gelo Kurd ji kengî ve li vî welatî bûn? Yan gelo ev qada ko îro li ser dijîn ya wan e? Pirsên ne di ciyê xwe de ne..

Ji xwe ev cure pirs bi du rengan têne giftûgokirin : -Siyasî   , -Dîrokî.

Ji aliyê dîrokî ve ,ko mijara pisporan e, hêjayî gotinê ye ko herêma ko îro Kurd lê dijîn (li Sûrya) tim bûye herêma miletê Hûrî . Li gor dîrokzanan ev milet ji bapîrên Kurdan tê jimartin ji ber ko miletê Kurd ji encama têkilbûna du grûpan e: 1-Grûpa gelên Qefqasî weke Kaşiyan , Hûriyan ,Lolo ,Gûtî .. 2-Grûpa gelên Îndo-Ewropî weke Mîdiyan , Kardoxan , Skîzan ûhw..

Hûrî di dîrokê de pir kevn in û temenê wan nêzî 5000 sal e. Lê eger em basa Ereban bikin , cara pêşî navê wan di dîrokê de, di pîlikên Aşûriyan de xuya dike , di sala 853an B.Z , ew jî li başûrê  Sûrya ko jê re ( Badiyet Elşam ) dibêjin..Û di sedsala 7 an de , bi Islamê re , li Kurdistanê xuyadikin..

Di warê siyasî de Ereb bi hemî aliyên xwey siyasî ve , peymana Saykis –Pîko napejirînin û weke peymaneke sexte nasdikin û dibêjin ko vê peymanê welatê wan li dijî vîna wan parçekiriye..

Em Kurd jî di eynî dîtinê de ne û ji mafê xwe jî dibînin ko bêjin ko vê peymana sexte ne bi tenê welatê me bêy vîna me parçekiriye, her weha bê heq em bê dewlet jî hiştin û em bi dewletên dîtir ve girêdan..Yanî hem welatê me parçekirin hem jî welatê me li miletên dî parvekirin..!!

Ev yeka han di praktîkê de , di 20-10-1921 an de pêkhat , gava ko peymana Enqerê di navbera Fransa ( ji dêl Sûrya ve) û Tirkya de hate morkirin . Ji wê rojê û vir ve Rojavayê Kurdistanê bû malê dewleteke nû , bi sînorekî nû ,ko tu caran di dîrokê de Sûryake bi vî rengî nebû.. Ji wê demê ve rewşa gelê Kurd , li vî parçî , di hemî waran de civakî , siyasî , aborî û kultûrî bi rewşa giştî ya Sûrya ve hate girêdan û bandora xwe lêkir..

Eger em dîroka nû ya vî parçî berçav bikin , dê sê qûnaxên sereke xuya bikin:

1-     Qûnaxa Osmanliyan: Di vê qûnaxê de tu cudayiya vî parçî ji bakurê Kurdistanê tunebû . Ev qûnax di dîrokê de bi gelemperî bi ( lêborîna netewî û tundbûna olî ) tê nasîn..

2-     Qûnaxa Fransa (1920-1946) : Di vê demê detêkiliyên desthilatdariya Fransî li sûrya bi Kurdan re , bi giştî , ne li ser bingihê zulm û inkarê bû . Mirov kare bêje ko aramiyek û rihetiyek ji aliyê siyasî ve ji Kurdan re hebû , û  nadî û rojname û çalakiyên netewî di vê demê de pêkhatin. Lêbelê di eynî wext de tu projên ji dil yên Fransî ji Kurdan re nebûn, û doza Kurdan ji Fransa bo pêkanîna dewleteke Kurdî li Cizîrê , weke dewletên dîtir ko Fransa li Sûrya çêkiribûn (Durzî , Elewî..) , bê guhdan ma. Herweha ev doz ji aliyê ciyosiyasî ve jî bê bingih bû!!

3-     Qûnaxa serxwebûna Sûrya: Ji 1946an ve destpêdike ta weke îro.Di vê demê de miletê Kurd bû armanca nijadperestên Ereb û hemî projên şovînî di vê demê de pêkhatin. Ev yek ji destpêka salên 50î de ,destpêdike û di dawiya wê de (Yekîtiya Sûrya û Misrê) û ta parçebûna wan di serê salên 60 î de tundtir dibe û bi hatina desthilatdariya partiya Beès di 1963 an de digihe asta herî dijwar ..Û bê çawa miletê Kurd piştî şerê cîhanê yê yekemîn ji encamên wê bê par ma û berjewendiyên wî yên netewî hatne binpêlkirin û ji bazarê bi zanebûn hate dûrxistin , eynî tişt di formulkirina dewleta Sûrî de , di hemî waran de (qanûnî , siyasî , aborî…) ,û dîsa bi zanebûn hate dûrxistinû li dijî vîna wî hîmê dewletekê hate danîn. Bi gotineke dî , Kurd ne weke hevparê welêt hatne jimartin lêbelê weke dijminan .!! Loma siyaseteke nijadperest li himber Kurdan hate birêvebirin.

 

    Eger mirov bixwaze vê siyaseta nijadperest baş nasbike , gerek e mirov li pitûka bi navê (lêkolînek li ser parêzgeha Cizîrê di warên netewî – civakî – siyasî de) vegere . Ev pirtûk ji aliyê Mihemed Teleb Hîlal ve hatiye nivîsîn . Ew bi xwe efserekî parastinê bû li parêzgeha Cizîrê di salên 60 î de. Ev (mirov!) sazkarê vê siyaseta şovînî ye .

Di pirtûka xwe de ew pêşniyar dike ko çareke ji kok ve ji pirsa Kurdî li sûrya  bê danîn ko tu caran û bi tu rengan di pêşerojê de weke pirsekê newê pêşiya wan. Bi kurtayî pêşniyarên wî ev in:

1-Koçkirina Kurdan berû hundirê Sûrya.

2-Kurdan nezan û nexwendî bihêlin di riya qedexekirina avakirina dibistanan û dezgehên zanistiyê.

3-Hemwelatiya Sûrî ji Kurdan bête standin û wan koçbar bikin.

4-Deriyê kar li ber Kurdan bê girtin û bi vî rengî koçkirina wan hêsan dibe.

5-Dijayetiyê di navbera Ereban û Kurdan xurt bikin.

6- Di şûna şêxên Kurdan yên Ereb bêne danîn.

7-Kurdan bi hev bidin kuştin.

8- Anîna Ereban û bicîkirina wan di herêma Kurdan de(sînorê Sûrya û Tikiya).

9-Kembera bakur (warê Kurdan ) bibe herêmeke leşkerî.

10- Di vê kemberê de ,çêkirina werzên hevbeş ji Ereban re û biçek kirina wan.

11- Qedexekirina kesên ko bi Erebî nizanin bo tevlîbûna hilbijartinan.

12- Çi kesê ko mafê hemwelatiyê li vê herêmê bixwaze dive ko njadê Ereb be.

Bi rastî Hikûmetên ko hatin ev (camêr!) fedîkar nekirin û ne bi tenê gelek ji xwestinên wî bi cî anîn  , lêbelê lê zêde kirin jî. Her hal du projên şovînî sereke li dijî miletê Kurd pêk anîn :

-         Serjimartina awarte (1962).

-         Kembera Erebî (1973).

 

      Serjimartina awarte 

 

Biryarnamek bi jimara 93 di 23.8.1962 an de ,ji 24 bendan derket . Benda pêşî dibêje:

-         Serjimartinek wê di rojekê de ji xelkê parêzgeha Cizîrê re bê çêkirin ,li gor daxwaza wezîrê navxwe û wê roja serjimartinê ji aliyê wezîrê nexşekêşanê bê xuyakirin.

Di roja 5.10.1962 an de ev jimartina awarte pêkhat . Di encama wê de 150,000 Kurd bê nasname man ( li gor jêderên rêxistinên Kurdan), û navê wan bû ( Ecanib Etrak – Biyaniyên Tirk). Ev kesên han di şev û rokê de hemî mafên wanî qanûnî ji wan hatine standin weke: Kar, xwendin, milk, zwac û qeydkirina zarokan, derketina ji welêt û hwd..

Di sala 1969an de biryarnameke dî derket bi nimra 276, têde navê wan hate guhertin û bû (Ecanib Sûriyîn – Biyaniyên Sûrî) .

Armanca vê serjimartina awarte:

1-     Guhertina dêmografiya parêzgeha Cizîrê û rûdêna wey Kurdî bi ya Erebî bê guhertin.

2-     Dengê Kurdan di hilbijartina de kêm bibin û di şûna nûnerên wî nûnerên xerîb (Ereb) bi qedera wî siyasî bileyzin , yanî bi gotineke dî guhertina denga siyasî.

3-     Ji bo ko miletê Kurd ji rêforma erdê (çandiniyê) bê par bimîne , û neçar bimîne dev ji gund û warên xwe berde û di encamê de dêmografiya herêmê bê guhertin.

4-     Yekîtiya Kurdistanê ya cografî têxe aloziyê ,û têkiliyên di nav parçên Kurdistanêde bibire, nemaze ko şoreşa Îlonê li Başûr destpêkiribû û metirsiyek kiribû dilê nijadperestên Ereb de.

Piştî 40 salî ji bûyera bê qudoş , hîna 200,000 Kurd bê nasname hene (li gor jêderên Kurdan). Dewleta Sûrî jî di sala 1996 an de , di bersiva xwey ji (Human Rights Watch-Middle East ) re, mukir hat ko nêzî 150,000 Kurd bê nasname li Sûrya hene..!!

 

           Kembera Erebî

Ew jî yek ji pêşniyarên M.T.Hîlal bû ko pêkhat . Projekî şovînî , qirêj , ne qanûnî û li dijî mirovayetiyê ko dewleta Sûrî û partiya Beès  her tim  li dijî eynî proje propoganda dikin ,ji ber ko cihû li dijî Filestîniyan eynî karî dikin . Ev durûtiya Sûrya di gelek warên dîtir de jî xuya dike gava ko pirsa Kurd tê holê.!!

Îro bi dirêjiya 375 km. û bi ferehiya 10-15 km. li (Bakurê Sûrya) ,ko welatê Kurda ye, 33 gund ji Ereban re hatine avakirin û erdên Kurdan li wan hatne parvekirin . Piraniya van Ereban bi hênceta ko Erdên wan li parêzgeha Reqayê , li dora çemê Ferat  binav bû , dewletê ew di sala 1973 an, anîne herêma Kurdan.!!

Erdên ko li wan hatne belavkirin ,baştirîn erdê welêt e û bi taybetî li parêzgeha Cizîrê. Barana wê nêzî 400-500mm ye ,di wextê ko li Qubletê parêzgehê 100-150 mm ye. Gundiyên Kurdan yên bi nasname ,para wan ji rêforma erdê li binya Reda ket (Qubletê parêzgehê), herêmên kêm baran û dorî warê bav û kalan , û zeviyên wanî bi xêr û bereket bûna para rûniştvanên parêzgeheke dî..!!

 

        Rûdanên siyaseta nijadperest

Bi dirêjiya desthilatdariya partiya Beès li Sûrya , di gel van herdû projên şovînî ko me berê şirovekir, siyaseteke nijasperest bi zanebûn li himber miletê Kûrd de meşand . Ev siyaseta han di hemî waran de xuya kir û li ser bingeha inkar û asîmîlekirinê birêveçû ,weke nimûne dixwazim çend xalên giring diyarkim:

1-Di warê kultûrî de: Qedexekirina zimanê Kurdî û dibistanan û çapkirina pirtûkan û hemî çalakiyên kultûrî.

2-Aborî: Paşxistina herêma Kurdan di warê aborî de weke nimûne tu fabrîke li herêmê nehatne çêkirin , riyên wê nehatne pêşxistin ji bo geşkirina têkiliyên bazirganiyê, bi ser ko herêma herî zengîn  li seranserî Sûrya tê nasîn (pitrol ,çandinî) . Herweha weke berê me gotî erdên Kurdan yê baş ji wan hatne standin.

3-Civakî : Birêvebirina siyaseta nezankirinê (sedhezaran Kurdên biyanî) , û ta weke îro tu dibistanên xwendina bilind li herêmê nehatine vekirin . Qedexekirina xwe birêxistinkirinê di warê civakî de weke komele , nadî ….Xurtkirina bawerî û têkiliyên paşverû di nav Kurdan de..Alozkirina kar û rêgirtina rê li ber Kurdan ko di warê civakî de bi hêz bibin di riya alozkirina pêşveçûna wan di astên karmendiyê de û tim hiştina wan di asta herî nizim  de , herweha dergehên leşkeriyê jî li ber wan girtiye ji bo eynî armancê(ji bilî leşkeriya mecbûrî)..

4-Dîrokî :Di riya sextekirina dîrokê de ji bo çespandina Ereb bûna Sûrya û diyarkirina Kurdan weke koçbarên ne qanûnî  ko tu mafên wan di vî welatî de nîne û nabe ko hebe jî , ji bo vê yekê komek ji siyasetmedar û pispor û mamosteyên zanîngehan û rojmevanan hatin/tên e bikaranîn..

5-Kurdistanî : Çespandina tunebûna pirsa Kurdî di riya bikaranîna têkiliyên dewletê bi hin hêzên Kurdistanî re ko ciyê dax û gomanan e li bal gelê Kurd li Sûrya ye..!!

6-Di siyaseta derve de: dewleta Sûrî tim di civînên herêmî de beşdar dibû/dibe gava ko pirsa Kurdî li ser masê bû/be ji bilî peymanên veşartî bi dewletên herêmî re..

7-Girtin û tirs û izyet jî ji rûdanên giring bûn yên siyaseta nijadperest.

8-Siyasî : Hebûna kurdan li Sûrya nayê pejirandin û rêxistinên wan qedexe ne û siyaseta asîmîlasiyonê di hemî waran de li dar e , Kurd ta navên Kurdî nikarên li zariwên xwe bikin , ne jî li dikanê xwe bikin . Navên gundan ko bi hezarê salan bi Kurdî bûn yan jî bi navên kevin yên dîrokî bûn ,îro hatine guhertin..!!

Ev hinek nimûne ne ji siyaseta şovînî ko li himber gelê Kurd li Sûrya tê birêvebirin . Ev siyaset êdî bi tu pîvanan nayê pejirandin û dîrokê daye diyarkirin ko bi vî rengî pirsa netewî ya miletekî nayê çareserkirin nemaze ko em îro derbasî sdsala 21an dibin ko êdî tiştekî bi navê (pirsa hundurû) nemaye û pirsên bi vî rengî êdî navnetewî ne..